Uvod u selekciju medonosne pčele
Sva živa bića imaju sposobnost razmnožavanja, dajući potomstvo slično sebi, koje poseduje broj hromozoma karakterističan za vrstu. Uspešno oplođenje predstavlja završnu fazu parenja, odnosno spajanje muške i ženske polne ćelije. Kod medonosne pčele ovaj proces ima poseban značaj, jer direktno utiče na genetiku, ponašanje i produktivnost celog pčelinjeg društva.
Na teritoriji naše zemlje najrasprostranjenija je medonosna pčela Apis mellifera carnica – kranjska pčela. Ova rasa je poznata po vitkom telu, sivoj boji i izuzetno mirnom temperamentu. Karakteriše je visok ritam proizvodnje legla, dobra prezimljavanja u manjim društvima i ekonomična potrošnja hrane. Prolećni razvoj počinje sa pojavom polena, a pčele imaju izuzetno razvijen instinkt za orijentaciju i slabu sklonost ka grabeži. Negativna osobina ove rase je izražena sklonost ka rojenju.
Organizacija pčelinjeg društva
Pčele ne žive pojedinačno, već su tipični socijalni insekti. Pčelinje društvo čine:
- matica,
- nekoliko desetina hiljada radilica,
- i nekoliko hiljada trutova.
Svaki član zajednice ima jasno definisanu ulogu, a od njihove međusobne usklađenosti zavisi opstanak društva.
Uloga matice u genetici pčelinjeg društva
Matica je centralna figura pčelinje zajednice. Stari Sloveni su je nazivali majkom ili matkom, čime su jasno ukazivali na njenu reproduktivnu ulogu. Matica je jedina polno zrela ženka u košnici i zahvaljujući feromonima održava stabilnost društva.
Njena genetska struktura sastoji se od 32 hromozoma (30 autozoma i dva polna). Osobine celog pčelinjeg društva u velikoj meri potiču upravo od matice, što je čini ključnim elementom u selekciji medonosne pčele.
Radilice – nosioci funkcionalnosti društva
Radilice su najbrojniji članovi pčelinje zajednice i čine njenu glavnu radnu snagu. One obavljaju sve poslove u košnici i van nje – od nege legla, gradnje saća, ventilacije košnice, do sakupljanja nektara i polena. Radilice su sterilne ženske jedinke, genetski potiču od matice i trutova i nose njihove osobine.
Trutovi i posebnosti njihove genetike
Trutovi su mužjaci i imaju 16 hromozoma, jer nastaju partenogenetski iz neoplođenih jaja. Njihove osobine zavise isključivo od genetike matice. Za razliku od radilica, trutovi nemaju oca i poseduju haploidni set hromozoma, što ih čini posebno značajnim u selekcionom radu.
Prenošenje naslednih osobina kod pčela
Razvitak, ponašanje i produktivnost pčelinjeg društva zavise od naslednih osobina, ali i od faktora spoljašnje sredine kao što su klima, pčelinja paša i uslovi u košnici. Za razliku od drugih domaćih životinja, kod pčela je objekat selekcije celo pčelinje društvo, a ne pojedinačna jedinka.
Sastav društva se menja tokom sezone, jer su radilice kćeri različitih trutova, što dovodi do genetske heterogenosti. Promenom matice, društvo spolja ostaje isto, ali u genetskom smislu postaje potpuno novi objekat selekcije.
Metode selekcije medonosne pčele
Selekcija pčela ima za cilj očuvanje rasnih osobina, povećanje produktivnosti, smanjenje rojidbenog nagona i povećanje otpornosti na bolesti.
Postoje dva osnovna oblika selekcije:
Masovna selekcija
Kod masovne selekcije posmatraju se osobine kao što su jačina društva, prinos meda i zdravstveno stanje. Za razmnožavanje se biraju društva sa najboljim ocenama.
Individualna selekcija
Individualna selekcija je složenija i preciznija. Pored osnovnog društva, prati se i njegovo potomstvo kroz više godina. Odabrane matice proizvode veći broj kćeri koje se prate u standardizovanim uslovima, a najbolja matica postaje osnova za dalju proizvodnju.
Veštačka oplodnja matice
Veštačka oplodnja omogućava potpunu kontrolu sparivanja matice i trutova. Ovaj postupak zahteva visok nivo stručnosti i sprovodi se u laboratorijskim uslovima. Matica stara 7–10 dana i polno zreli trutovi koriste se za sakupljanje sperme, koja se zatim precizno unosi u spermateku matice.
Ova metoda omogućava brže dobijanje i održavanje čistih linija pčela, uz izbegavanje problema kao što su inbred depresija i gubitak vitalnosti društva.
